Niedobory żywieniowe wśród Seniorów
2017-06-14
Dieta

Niedobory żywieniowe wśród Seniorów

Przeglądając wiadomości w prasie czy oglądając telewizję wiele słyszymy o epidemii otyłości w Polsce, o pladze nadwagi wśród polskich nastolatków, o nadmiernej kaloryczności produktów spożywczych, wszechobecnym w produktach żywnościowych cukrze… Niewiele informacji poświęca się natomiast problemowi niedożywienia.
Większości z nas kojarzy się ono z „krajami trzeciego świata” i przygnębiającymi relacjami z Sudanu Południowego, a jednak okazuje się, że niedożywienie staje się coraz poważniejszym problemem również w krajach rozwiniętych, w tym w Polsce. 

Szczególnie mocno widać to wśród osób starszych oraz w szpitalach. Wyniki badań stanu odżywienia przeprowadzone wśród polskich seniorów nie pozostawiają złudzeń - około 13% osób powyżej 65 roku życia wykazuje cechy niedożywienia, a aż 57% jest zagrożonych niedożywieniem. Tymczasem niedożywienie ma poważne konsekwencje zdrowotne i znacznie pogarsza jakość życia osób starszych. Negatywnie wpływa zarówno na samopoczucie, jak również odporność organizmu, sprawność intelektualną i fizyczną, ograniczając wykonywanie codziennych czynności związanych z poruszaniem się, higieną, czy przygotowaniem posiłków.  


Mianem niedożywienia określa brak równowagi między ilością spożytych pokarmów a zapotrzebowaniem organizmu na energię i składniki odżywcze dostarczone z posiłkami. Najczęściej więc do niedożywienia dochodzi wtedy, gdy organizm nie otrzymuje odpowiedniej ilości energii i/lub niezbędnych składników pokarmowych, w tym szczególnie białka, witamin i składników mineralnych. Gdy posiłki dostarczają zbyt mało kalorii w stosunku do potrzeb organizmu powstaje deficyt energetyczny, czyli tzw. niedożywienie ilościowe objawiające się stopniową utratą masy ciała. Do wychudzenia dołącza się osłabienie, a także nadmierna wrażliwość na zimno. Stąd nawet upalnym latem obserwujemy często starsze osoby ubrane w grube swetry. Pogarsza się również stan ogólny organizmu, sprawność fizyczna, spada odporność, co prowadzi do częstszego występowania różnego typu infekcji.

Trzeba jednak pamiętać, że niedożywienie równie często może dotyczyć starszych osób z nadwagą czy otyłością. Niedobór określonych składników mineralnych lub witamin prowadzi do rozwoju tzw. niedożywienia jakościowego, w którym zaspokojone jest zapotrzebowanie energetyczne organizmu i nie obserwujemy utraty masy ciała, a czasem wręcz przeciwnie - nadwagę, ale stwierdzamy deficyty ważnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu składników. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zwykle monotonna dieta oparta o wysoko przetworzone produkty, które są bogatokaloryczne, ale pozbawione cennych składników odżywczych, witamin i mikroelementów.  


Najczęstszą przyczyną niedostatecznego odżywienia wśród seniorów jest pogarszanie się sprawności fizycznej, co prowadzi do stopniowej utraty samodzielności, a także samotność oraz ubóstwo. Dodatkowo wraz z wiekiem pogarsza się trawienie i wchłanianie z przewodu pokarmowego, spada apetyt, pogarsza się odczuwanie smaku i zapachu potraw, a braki w uzębieniu i niedobór śliny powodują problemy z gryzieniem i połykaniem. Osoby starsze częściej zapadają na różne choroby, a każda infekcja przekłada się na gorszy apetyt czy wręcz odmowę jedzenia. Niestety często rezultatem niedostatecznego odżywienia jest utrata przyjemności wynikającej ze spożywania posiłków, co prowadzi do odmawiania jedzenia i w konsekwencji pogłębia jeszcze niedożywienie. Sumując, złe odżywianie w wieku podeszłym powoduje wiele niekorzystnych zmian w funkcjonowaniu całego organizmu, które skutkują zwiększoną chorobowością i śmiertelnością, dlatego tak ważne jest zwrócenie uwagi na codzienne posiłki i stan odżywienia seniora. Niestety sami seniorzy, jak i ich najbliżsi nie zawsze potrafią rozpoznać oznaki niedożywienia. Sygnałami alarmującymi dla rodziny opiekującej się starszą osobą powinny być: utrata siły, chudnięcie i apatia. Należy też pamiętać, że niedożywieniem najbardziej zagrożone są osoby, które mieszkają same i mają problemy z poruszaniem się, drżeniem rąk, osłabieniem mięśni, cierpią na demencję, są apatyczne, rzadko jadają gorące i urozmaicone posiłki, cierpią na choroby wieku starszego (nowotwory, cukrzycę, zapalenie stawów), były operowane lub hospitalizowane.
Wśród najczęstszych czynników ryzyka występowania niedożywienia u osób starszych wymienia się także: brak wiedzy na temat żywności i właściwego odżywiania oraz przygotowania posiłków, izolację i samotność oraz lęk i depresję.   Posiłki stanowią ważną część życia osoby starszej: dają poczucie bezpieczeństwa, wyznaczają rytm każdego dnia oraz są jedną z nielicznych już przyjemności w wieku podeszłym. Warto pamiętać, że spożywanie posiłków w towarzystwie rodziny zwiększa wielkość zjadanych przez seniora porcji, co przekłada się znacząco na poprawienie stanu odżywienia. Badania wskazują, że niedożywienie u osób starszych przebywających w zaciszu domowym wynosi od 1–15%, tymczasem w domach opieki długoterminowej dotyka aż 25–85% osób starszych.  

Wczesne dostrzeżenie niedożywienia jest szczególnie ważne. Udowodniono bowiem, że zastosowanie odpowiedniego leczenia żywieniowego skutkuje szybszym powrotem do zdrowia, bardziej efektywną rehabilitacją, czy większym odsetkiem osób wypisywanych ze szpitala. Warto więc zwrócić uwagę na odpowiednią ilość i jakość posiłków oraz o ich atrakcyjny wygląd. Jeśli to możliwe, należy zachęcać seniorów do jedzenia przy stole i na siedząco. Osobom niesprawnym trzeba pomagać w zakupach i w przygotowaniu posiłków, a w razie konieczności po prostu je karmić. Zaleca się posiłki w małych porcjach i częściej (6-7 dziennie) oraz uzupełnianie diety preparatami odżywczymi typu Nutridrink. Nie wolno zapominać o odpowiednim dostarczaniu płynów (ok. 1,5 litra płynów dziennie), ponieważ w starszym wieku zwiększa się ryzyko odwodnienia m. in. z powodu osłabionego uczucia pragnienia.  


Zapotrzebowanie seniorów na węglowodany powinno być pokrywane przez cukry złożone (warzywa, produkty zbożowe pełnoziarniste, nasiona strączkowe), ale z umiarkowaną zawartością błonnika pokarmowego. Nadmiar produktów bogatych w  błonnik może sprzyjać występowaniu biegunek oraz zaburzeń wchłaniania wybranych składników mineralnych (żelaza, cynku, czy wapnia). Należy natomiast ograniczyć udział węglowodanów prostych (np. cukier, słodycze), ze względu na częste występowanie cukrzycy typu II u osób starszych.
Wśród zaleceń dotyczących spożycia tłuszczu oprócz ograniczenia udziału tłuszczu w ogóle, powinno się ograniczyć spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych (obecnych w produktach pochodzenia zwierzęcego) czy izomerów kwasów tłuszczowych trans (słodycze, ciasta). U seniorów obserwuje się natomiast częste niedobory niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych  (NNKT) z rodziny omega-6 i omega-3, co wiąże się ze zbyt małym spożyciem tłustych ryb morskich, takich jak makrela, łosoś czy śledź (zaleca się 1 porcję raz w tygodniu, a najlepiej 2-3 x w tygodniu). W miarę możliwości należy też zamieniać mięso czerwone (wieprzowinę) na ryby lub drób, co mniejsza ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia oraz otępienia. Są one również dobrym źródłem białka, którego często brakuje w diecie osoby starszej. Niedostateczna podaż białka spowodowana jest złym wchłanianiem w przewodzie pokarmowym, niektórymi stanami chorobowymi, a także niestety wysokimi cenami żywności. Osoby w podeszłym wieku powinny wybierać białko pełnowartościowe, do których zalicza się: chude mięsa (np. drób, ryby), wędliny i produkty mleczne o zmniejszonej zawartości tłuszczu, pokrywając nimi połowę ogółu zapotrzebowania na białka, które wynosi od 0,9 -1,2 grama dziennie na każdy kilogram masy ciała. Drugą połowę powinno pokrywać białko roślinne (soczewica, soja, rośliny strączkowe).

Wraz z wiekiem zmniejsza się wchłanianie nie tylko białka, ale również wapnia w przewodzie pokarmowym. Z przeprowadzonych badań wynika, że dieta osób starszych na ogół nie pokrywa w pełni zapotrzebowania na wapń (1000mg dziennie). Niedobory wapnia mogą być wynikiem niedostatecznej podaży, zaburzeń wchłaniania lub nadmiernej jego utraty z organizmu. W związku z obniżonym wydzielaniem enzymu laktazy, może się pojawiać nietolerancja laktozy (cukru mlecznego), co zmusza osoby w starszym wieku do zmniejszonego spożycia mleka i jego przetworów z powodu dolegliwości brzusznych (wzdęć, biegunek), jednakże uzupełnianie niedoborów wapnia suplementami diety zaleca się tylko wówczas, gdy nie ma możliwości zmodyfikowania diety, a dawkę preparatu powinien ustalić lekarz.
Badania na temat sposobu odżywiania się osób w wieku od 65 do 80 lat wykazały również nieprawidłową podaż witaminy D, która reguluje wchłanianie wapnia w jelicie cienkim i wbudowuje go do kości, chroniąc przed rozwojem osteoporozy. Aż 98% mężczyzn i 97% kobiet nie dostarczało odpowiedniej ilości tej witaminy w  diecie. W tym przypadku zaleca się jej całoroczną suplementację w dawce 800-1000 j.m. dziennie. Witaminą mającą znaczenie w profilaktyce osteoporozy jest też witamina K, a szczególnie jej forma K2, która jest produkowana przez bakterie symbiotyczne w przewodzie pokarmowym człowieka. Dostarczamy ją również przez spożywanie fermentowanych produktów mlecznych, tj. kefirów, jogurtów naturalnych oraz kiszonek. Wraz z wiekiem zwiększa się również ryzyko rozwoju niedokrwistości.
W badaniu PolSenior stwierdzono ją u ponad 17% badanych, przy czym częściej występowała u mężczyzn niż u kobiet. Niedokrwistość występująca u osób starszych często wiąże się z niedoborami żelaza w diecie, a także z pogorszeniem jego wchłaniania w przewodzie pokarmowym (przykładowo dieta mleczna, nadużywanie leków alkalizujących sok żołądkowy i inne). Czasem jest ona konsekwencją chorób przewlekłych, np. żołądka, czy przewlekłymi, utajonymi krwawieniami. Przewlekłe schorzenia żołądka mogą powodować występowanie niedoborów witamin z grupy B. Ich brak w organizmie również przyczynia się do rozwoju anemii i chorób układu krążenia. Niedobory witaminy B12 dotyczą na przykład 10–15% osób powyżej 60. roku życia. Do niezbędnych źródeł witamin z grupy B należą między innymi nasiona roślin strączkowych (soczewica, soja, ciecierzyca, soczewica, fasola) i  warzywa zielone (m.in. brokuły, jarmuż, szpinak), a także pełnoziarniste produkty zbożowe. Dla osób w starszym wieku szczególne znaczenie ma również odpowiednie spożycie witamin działających neutralizująco na wolne rodniki, czyli antyoksydantów: witaminy A (głównie beta-karotenu), witaminy C oraz E i folianów. W celu zapobiegania niedoborom folianów i witaminy C zaleca się codzienne spożywanie co najmniej 5 porcji warzyw i owoców, najlepiej w postaci surowej i świeżych. Mogą to być soki, przeciery, musy owocowe, czy koktajle mleczne.  


Właściwe odżywianie jest niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, ma to szczególne znaczenie u osób w podeszłym wieku, które często dodatkowo borykają się z wieloma chorobami przewlekłymi. Aby zmniejszyć ryzyko niedożywienia u osób w starszym wieku, należy pamiętać o następujących zasadach: codzienne podawać 4–5 posiłków o regularnych porach, do każdego posiłku spożywać porcję świeżych warzyw i owoców, codziennie spożywać co najmniej 3 porcje mleka i/lub przetworów mlecznych o zmniejszonej zawartości tłuszczu, codziennie wypijać 7-8 szklanek płynu dziennie (może to być woda, ale do płynów możemy wliczyć również mleko, kefir, maślankę, wtedy od razu spełniamy zalecenia dotyczące porcji mleka lub soki, które można wliczyć w porcję świeżych warzyw i owoców), codziennie spożywać 100–150 g mięsa lub drobiu, czy ryby, ograniczyć spożycie tłuszczu zwierzęcego (smalec, tłuste wędliny) oraz cukrów prostych (cukier, słodycze), a także soli oraz przypraw z solą (zastąpić ją ziołami: szczypiorkiem, pietruszką, bazylią, itp.), unikać wysoko przetworzonej żywności i napojów gazowanych oraz pamiętać o regularnej aktywności ruchowej na świeżym powietrzu, dostosowanej oczywiście do możliwości fizycznych (np. spokojne spacery).
Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką dotyczącą cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.
Zamknij
pixel