Skuteczność antykoncepcji hormonalnej
2016-03-10

Skuteczność antykoncepcji hormonalnej



Tabletki antykoncepcyjne towarzyszą kobietom już od ponad pięćdziesięciu lat, stanowiąc jedną z najczęściej stosowanych i najskuteczniejszych metod antykoncepcji. Stopień skuteczności każdej ze stosowanych metod antykoncepcyjnych określany jest tzw. wskaźnikiem Pearla (czyli liczbą niepożądanych ciąż na 100 kobiet stosujących daną metodę). Wskaźnik ten dla doustnej antykoncepcji hormonalnej jest wysoki, co świadczy o jej dużej skuteczności,jednak w ogromnej mierze skuteczność ta uzależniona jest od samych użytkowniczek tej metody. Według różnych źródeł, dla tabletek antykoncepcyjnych dwuskładnikowych wskaźnik Pearla wynosi ok. 5 przy typowym, obarczonym błędami użytkowaniu i aż 0,1 przy użytkowaniu zgodnym z ulotką i zaleceniami lekarza, natomiast dla minipigułki wskaźnik Pearla przy pełnym przestrzeganiu zaleceń osiąga 0,5. Wysoka skuteczność tej formy zapobiegania ciąży sprawia, iż ponad 73% kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną sięga właśnie po tabletkę doustną, popularnie zwaną również ?pigułką antykoncepcyjną?. Tabletki antykoncepcyjne mają wiele zalet, wśród których na pierwsze miejsce wysuwają się wygoda stosowania i skuteczność. Zdarza się jednak, że ta metoda antykoncepcji, uznawana za jedną z najpewniejszych okazuje się zawodna? Dlaczego?

Statystki pokazują, że brak oczekiwanej skuteczności doustnej antykoncepcji hormonalnej wynika aż w 46% procentach z błędów popełnianych przez stosujące ją kobiety. Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród kobiet stosujących tabletki antykoncepcyjne wykazały, że ponad 16% kobiet ma problem z przestrzeganiem schematu stosowania tabletek, od 23% do 30% kobiet stosujących doustną antykoncepcję hormonalną zapomina o przyjęciu dwóch lub większej liczby tabletek na cykl. Natomiast do pomijania jednej tabletki na cykl przyznaje się niemal co druga użytkowniczka doustnej terapii hormonalnej! Trudno w takim wypadku oczekiwać zakładanej, wysokiej skuteczności w zapobieganiu ciąży! Liczne błędy popełniane podczas stosowania antykoncepcji doustnej, wynikają zarówno z braku odpowiedniej dyscypliny, jak również niedostatecznej wiedzy na temat podstawowych zasad stosowania tabletek.

Skuteczna antykoncepcja hormonalna wymaga od kobiety odpowiedniej wiedzy i zaangażowania. Wybór odpowiedniego preparatu oraz sama decyzja o stosowaniu tej metody bezwzględnie musi być skonsultowana z lekarzem. Chociaż wiele kobiet traktuje taką wizytę jak dopust, jest ona po prostu niezbędna! Umożliwia lekarzowi zebranie dokładnego wywiadu w kierunku ewentualnych przeciwwskazań, czy zwiększonego ryzyka wystąpienia działań niepożądanych, dobór odpowiedniego preparatu, który zapewni skuteczną i bezpieczną antykoncepcję oraz edukację pacjentki na temat zasad prawidłowego stosowania wybranej jej formy, jak również umożliwia ginekologowi ocenę masy ciała, wartości ciśnienia tętniczego, ocenę stanu wątroby i układu krzepnięcia, profilu lipidowego oraz przeprowadzenie badania piersi i badania ginekologicznego połączonego z pobraniem cytologii. Badania takie muszą być regularnie powtarzane w terminach ustalonych przez lekarza ginekologa. Podjęcie decyzji o rozpoczęciu stosowania doustnej antykoncepcji hormonalnej wiąże się również z uświadomieniem sobie, iż wybrana forma zapobiegania ciąży wymaga dużej samodyscypliny i systematyczności, gdyż tabletka musi być przyjmowana codziennie o tej samej porze. Tylko taki system przyjmowania hormonów jest gwarancją ich skutecznego działania, a tym samym pewnego zabezpieczenia przed nieplanowaną ciążą. Wiele również zależy od tego, jaki rodzaj tabletek się stosuje.

Obecnie na rynku dostępnych jest kilkadziesiąt różnych hormonalnych preparatów antykoncepcyjnych, z czego większość to tabletki doustne. Dominują tabletki dwuskładnikowe, inaczej nazywane złożonymi lub klasycznymi tabletkami antykoncepcyjnymi. Zawierają one w swoim składzie etynyloestradiol oraz progestageny, jak: lewonorgestrel, dezogestrel, gestoden lub norgestimat. Ze względu na wzajemne proporcje etynyloestradiolu i progestagenu dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne można podzielić na jednofazowe, dwufazowe oraz trójfazowe. Tabletki jednofazowe są najstarszą i najpopularniejszą metodą antykoncepcji. W tej metodzie wszystkie tabletki w opakowaniu mają ten sam skład, zawierają taką samą ilość hormonów, w tych samych proporcjach i mają ten sam kolor (przykładami takich preparatów są: Yasmin, Jeanie, Harmonet, Logest, czy Minulet). Tabletki dwufazowe (np. Anteovin) i trójfazowe (np. Trisequens, Tri-Minulet) opracowano w celu lepszego dopasowania składu hormonalnego preparatów do zmian zachodzących w organizmie kobiety w czasie trwania cyklu miesięcznego. Tabletki w opakowaniu takich preparatów różnią się od siebie kolorem oraz zawartością i proporcjami estrogenów i progestagenów. Preparaty dwufazowe zawierają w opakowaniu dwa rodzaje tabletek z różną zawartością hormonów. Pacjentka przyjmuje kolejno tabletki serii pierwszej, zawierające głównie estrogeny, a następnie po ich zakończeniu tabletki serii drugiej, zawierające estrogeny i progestageny. Preparaty trójfazowe zawierają w opakowaniu trzy rodzaje tabletek różniących się kolorem oraz różną zawartością hormonów. Środkowa seria zawiera najczęściej zwiększoną dawkę estrogenów, a kolejne serie zawierają coraz większe dawki progestagenów.

Antykoncepcję dwuskładnikową niezależnie czy jest jedno-, dwu-, czy trójfazowa stosuje się zwykle w schemacie 28-dniowym. W większości przypadków stosowanie każdego rodzaju antykoncepcji zaczyna się od pierwszego dnia cyklu (chyba, że lekarz zaleci inaczej). Pierwszy dzień cyklu to inaczej pierwszy dzień krwawienia miesiączkowego. Przez kolejne dni należy przyjmować kolejne tabletki z opakowania, zawsze o stałej porze. Rozpoczęcie pierwszego opakowania środka antykoncepcyjnego od pierwszego dnia miesiączki zapewnia pełną ochronę antykoncepcyjną od pierwszej tabletki. Natomiast rozpoczniecie pierwszego opakowania później niż pierwszego dnia miesiączki wymaga stosowania przez 7 kolejnych dni dodatkowych metod antykoncepcji (środki mechaniczne, chemiczne). Od regularności i dokładności stosowania preparatu zależy jego skuteczność antykoncepcyjna. Tymczasem pominięcie jednej, dwóch, czy nawet kilku tabletek z opakowania stanowi najczęstszy błąd popełniany zarówno przez kobiety stosujące tą metodę zapobiegania ciąży pierwszy raz, jak i przez dłuższy okres. Warto więc ustawić budzik w telefonie o stałej porze lub pobrać specjalną aplikację na smartfona przypominającą o konieczności przyjęcia tabletki.

W przypadku preparatów 21-tabletkowych (schemat dawkowania 21/7), po zażyciu ostatniej tabletki w opakowaniu należy zrobić 7 dni przerwy, podczas których powinno wystąpić krwawienie. Po 7 dniach przerwy należy rozpocząć kolejne opakowanie, nawet jeśli krwawienie nie wystąpiło lub nie skończyło się jeszcze (brak krwawienia powinien skłonić do konsultacji z lekarzem). Wśród najistotniejszych zasad stosowania doustnej antykoncepcji hormonalnej, zapewniających skuteczny efekt antykoncepcyjny, jest przestrzeganie odpowiedniej długości przerwy w zażywaniu tabletek pomiędzy kolejnymi opakowaniami. Należy pamiętać o tym, iż przerwa ta nie może być dłuższa niż 7 dni! Każde wydłużenie tego okresu (nawet o jeden dzień) może spowodować powrót aktywności jajników i wystąpienie owulacji. Wprowadzenie na rynek preparatów 28-tabletkowych uprościło schemat dawkowania oraz znacznie ograniczyło ryzyko błędów związanych ze zbytnim wydłużaniem przerwy między kolejnymi opakowaniami. W przypadku preparatów 28-tabletkowych (schemat dawkowania 24/4), tabletki należy przyjmować bez przerwy, czyli po przyjęciu ostatniej tabletki ze starego opakowania w następnym dniu rozpoczynamy nowe opakowanie leku i zażywamy kolejną tabletkę. Preparaty 28-tabletkowe zawierają w opakowaniu kolejno 24 tabletki z hormonami oraz 4 ostatnie tabletki bez hormonu, czyli tzw. placebo (np. Daylette, Yaz, Zoelly). W okresie przyjmowania ostatnich 4 tabletek zawierających placebo powinno wystąpić krwawienie.

Przy przyjmowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych mogą pojawiać się niekorzystne objawy ze strony przewodu pokarmowego, w postaci nudności, wymiotów czy złego samopoczucia, dlatego preparaty te najlepiej przyjmować przed snem lub z wieczornym posiłkiem. Z badań statystycznych wynika, że 10% kobiet stosujących doustną antykoncepcję przyznaje się do występowania biegunki lub wymiotów. W związku z tym, jeżeli dojdzie do wymiotów w krótkim czasie po zażyciu tabletki (przyjmuje się, że czas wchłonięcia się leku wynosi ok. 3 godzin) istnieje ryzyko, iż tabletka nie zdążyła się wchłonąć. Należy ją wówczas traktować jako ?straconą? i do końca opakowania zabezpieczać się dodatkowo innymi sposobami. Zawsze w przypadku, gdy nasuwa się podejrzenie, że wchłanianie tabletki antykoncepcyjnej mogło zostać w jakikolwiek sposób zaburzone należy dodatkowo zabezpieczyć się innymi dostępnymi środkami jak np. prezerwatywa. Jeżeli biegunki i wymioty zdarzają się często w trakcie przyjmowania tabletek antykoncepcyjnych, trzeba liczyć się z tym, iż objawy te mogą być reakcją na przyjmowane hormony. Wówczas konieczna może okazać się zmiana preparatu hormonalnego lub też całkowita rezygnacja z tej formy antykoncepcji i zastąpienie jej inną, np. plastrem transdermalnym lub krążkiem dopochwowym. W przypadku, gdy kobieta choruje na przewlekłe choroby przebiegające z zaburzeniem wchłaniania należy przed podjęciem decyzji o doustnej antykoncepcji hormonalnej koniecznie poinformować o tym swojego lekarza.

Wyniki badań ankietowych wskazują, że co trzecia kobieta nie wie kiedy przyjąć następną tabletkę po zapomnianej (nie zna tzw. ?zasady 12 godzin?), a ponad 80% pacjentek nie wie o konieczności dodatkowego zabezpieczenia się po ominięciu dwóch lub więcej tabletek z opakowania. Opóźnienia w przyjmowaniu tabletek do 3-4 godzin nie mają wpływu na skuteczność metody, należy po prostu możliwie szybko przyjąć zapomnianą tabletkę (wyjątkiem są minipigułki, które muszą być przyjmowane z zegarmistrzowską precyzją!). Po następną tabletkę należy sięgnąć o tej samej porze co zawsze, mimo że przerwa między dwoma tabletkami będzie tym razem krótsza niż 24 godziny. Opóźnienie w przyjęciu tabletek do 12 godzin pozwala zachować skuteczność metody, jednak jest poważnym ostrzeżeniem, że należy zwrócić większą uwagę na regularność i punktualność stosowania preparatu. Jeśli minęło więcej niż 12 godzin od chwili kiedy kobieta powinna była przyjąć kolejna tabletkę (czyli więcej niż 36 godzin od chwili przyjęcia poprzedniej tabletki) lub też kobieta pominęła więcej niż 1 tabletkę z opakowania, wskazany jest kontakt z lekarzem celem ustalenia dalszego postępowania oraz stosowanie dodatkowych zabezpieczeń (środki mechaniczne, chemiczne).

Należy również pamiętać, że doustne tabletki antykoncepcyjne mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami. Leki będące induktorami enzymów wątrobowych, powodują zwiększoną eliminację hormonów przez wątrobę, mogą więc obniżać działanie antykoncepcyjne tabletek. Do leków mogących zmniejszyć skuteczność doustnej antykoncepcji hormonalnej należą: niektóre antybiotyki (np. penicylina, ampicylina, ryfabutyna, ryfampicyna, tetracyklina, cefalosporyna), leki stosowane w leczeniu padaczki (np. prymidon, karbamazepina, felbamat, fenobarbital, fenytoina, okskarbazepina, topiramat, wigabatryna), leki stosowane w leczeniu wirusa HIV (np. newirapina, rytonawir), czy leki przeciwgrzybiczne (gryzeofulwina). Skuteczność tabletek antykoncepcyjnych może również zostać obniżona podczas jednoczesnego stosowania ziołowych preparatów dziurawca zwyczajnego. Składniki dziurawca indukują enzymy metabolizujące preparaty hormonalne, a działanie to może się utrzymywać nawet do 2 tygodni od zaprzestania przyjmowania dziurawca. Skuteczność antykoncepcji może być także zmniejszona przez stosowanie środków silnie przeczyszczających oraz niszczących florę bakteryjną jelit. Ostrożność należy zachować również stosując preparaty zmniejszające wchłanianie z przewodu pokarmowego, a więc węgla aktywnego, preparatów błonnika, itp.

Szczególnym rodzajem hormonalnej antykoncepcji doustnej jest tzw. minipigułka, która zawiera tylko jeden hormon ? niewielką ilość gestagenów (np. Azalia, Cerazette, Ovulan, Symonette). Działanie antykoncepcyjne minipigułki polega na zmianie charakteru śluzu szyjkowego oraz na wpływie na endometrium (błonę śluzową macicy). Zmiana konsystencji śluzu szyjkowego następuje po 2-4 godzinach od przyjęcia minipigułki, po upływie 22 godzin nieprzepuszczalność śluzu ulega zmniejszeniu, a po 24 godzinach całkowicie zanika. Dlatego minipigułki należy przyjmować w sposób ciągły, codziennie o tej samej godzinie! Ich przyjmowanie należy rozpocząć pierwszego dnia miesiączki, a przez pierwsze siedem dni konieczne jest stosowanie dodatkowej metody antykoncepcyjnej. Minipigułki przyjmuje się w sposób ciągły, bez robienia przerw pomiędzy opakowaniami. Wymagają one ?żelaznej? dyscypliny, ponieważ opóźnienie o więcej niż 3 godziny może skończyć się niechcianą ciążą.

Zapewnienie najwyższej skuteczności tabletek antykoncepcyjnych, możliwe jest nie tylko dzięki przestrzeganiu podstawowych zasad ich przyjmowania, ale również dzięki znajomości sytuacji, które mogą tą skuteczność obniżyć oraz umiejętności postępowania w takich sytuacjach. Niewątpliwie najlepszym źródłem informacji jest zawsze ulotka producenta preparatu hormonalnego, w której zawarte są najistotniejsze wiadomości, w tym sposób dawkowania, działania uboczne oraz zalecane środki ostrożności. W ulotce dołączonej do każdego opakowania produktu znajdują się też szczegółowe zalecenia postępowania w przypadku np. wystąpienia wymiotów lub biegunki, czy pominięcia tabletki, które mogą nieco odbiegać od ogólnie przyjętych zasad, w związku z czym znajomość ulotki stosowanego środka antykoncepcyjnego jest po prostu niezbędna i nie należy jej wyrzucać do czasu zakończenia stosowania wybranego preparatu.

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką dotyczącą cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.
Zamknij